Werken in een TBS kliniek

02-05-2022

Sponsored blog

Door: Janneke van Beek,
klinisch psycholoog en manager behandelzaken afdeling FPK – Inforsa, Arkin

Ik neem je graag mee in wat ik zoal tegenkom aan de binnenkant van de hoog beveiligde forensisch psychiatrische kliniek waar ik sinds januari werk. Het is er kleurrijker dan je denkt.  

De mensen zijn niet hun daden.

“Drie minderjarigen zijn betast door TBS’er op verlof”, “Oude man vermoord in zijn kamer door TBS’er”, “Hoe kon moord op Anne Faber gebeuren”. Het is de afgelopen jaren af en toe erg fout gegaan met forensisch psychiatrische patiënten die vrijheden kregen buiten de kliniek. Schokkend, onbegrepen geweld, door ernstig zieke mensen is niet nieuw. Door alle eeuwen heen heeft de maatschappij het moeilijk gehad met het vinden van een antwoord op gruwelijk geweld. Een gemiddelde televisieavond met een misdaadserie of thriller laat wel zien dat we, ondanks alle pogingen, nog steeds niet begrijpen hoe dit soort dingen kunnen gebeuren en hoe we het kunnen voorkomen. De griezelfactor blijft onverminderd hoog. Niet veel mensen weten dat de gemiddelde dader ook siddert en beeft als hij of zij voor het eerst de kliniek in moet. Uit angst voor al ‘die gevaarlijke gekken’. Maar is de dader zo duister als zijn daad?

Werken in de forensische zorg is als spelen in een ballenbak
Je verwacht het misschien niet, maar deze omgeving is de meest creatieve, vrije werkplek die ik me kan voorstellen. Voor wie kleine kinderen heeft: denk aan de ballenbak. De ballenbak is aan alle kanten afgesloten en veilig, daarom kun je jouw kinderen er met een gerust hart loslaten. In een Forensisch Psychiatrische Kliniek zijn er zoveel werknemers, veiligheidsmaatregelen en tijd, dat alle ruimte ontstaat om te experimenteren. Onze clientèle is om allerlei redenen gevreesd en afgewezen, maar hier kunnen ze beginnen zichzelf te zijn en zichzelf te leren zien door eigen ogen en niet door die van anderen. Anders dan in de ballenbak leidt dat niet tot uitgelaten gejoel en geschreeuw. Eerder zie je de cliënten stiller en stiller worden. Wat overblijft zijn diep onzekere mensen, zo kwetsbaar dat het soms pijn doet om naar te kijken. Onmachtig om onder woorden te brengen wat er in ze omgaat.

Zoeken naar herstel
Dit is het moment om de behandelingen die al zo vaak zijn geprobeerd, weer uit de kast te trekken. Regelmatig blijken deze te hoog gegrepen en is het perspectief ver te zoeken. Dus verzinnen mijn collega’s en ik elke keer weer nieuwe aanpassingen om de mensen hoop te geven, in hun kracht te zetten en hen van hun klachten af te helpen. Nachtmerries, stemmen, moeite met denken, faalangst, wantrouwen en niet te vergeten, overgewicht zijn voorbeelden van de dingen waar mensen onder lijden, maar er is zo veel meer dat het moeilijk maakt om niet moedeloos te worden en opgewekt te beginnen.

Toch is dat wat wij doen en wat we vaak jaren volhouden. Soms met wonderbaarlijk intensieve interventies, zoals vijf therapeuten en een hele afdeling die één traumabehandeling vormgeven, of het gebruik van onorthodoxe methoden zoals de unieke toepassing van electroconvulsietherapie (ECT). Maar het kan ook heel eenvoudig zijn als een luisterend oor bieden, één persoon die luistert en blijft luisteren, ongeacht wat er gezegd wordt. Natuurlijk gaat het gepaard met woede, verdriet, rouw om alles wat is gebeurd en niet is gebeurd. Angst om terug te keren naar een maatschappij waar het allemaal niet zo lekker ging en waar nog steeds geen open armen zijn, angst om in de spiegel te kijken.

Inforsa, Duivendrechtsekade 55, Amsterdam

Orthodoxe methoden, state of the art*
Mij wordt vaak gevraagd: “Wanneer gebruik je onorthodoxe methoden zoals ECT, of in de volksmond beter bekend als ‘elektroshock’ of ‘shocktherapie’?” Ik antwoord altijd dat je dit alleen doet als er al talloze therapieën geprobeerd zijn en medicatie niet of onvoldoende effect heeft. Alleen dan wordt ECT gebruikt om een uitzichtloze situatie door gestagneerde behandeling weer vlot te trekken. Het is een bewezen veilige en effectieve behandeling voor onder andere stemmingsstoornissen (depressie, bipolaire stoornis) als psychotische stoornissen (schizofrenie, schizoaffectieve stoornissen).

Bij mensen met therapieresistente schizofrenie wordt ECT toegevoegd aan vaak bovengemiddeld hoge bloedconcentraties van het antipsychoticum clozapine. Door goed opgeleide en getrainde zorgprofessionals krijgen zij deze behandeling onder narcose aangeboden. En zo nodig wordt de patiënt ook vastgebonden (gefixeerd) als hij of zij zich op gevaarlijke wijze tegen de behandeling verzet. Clozapine is het enige antipsychoticum dat een geregistreerde indicatie heeft voor therapieresistente schizofrenie. ECT kan tevens worden ingezet in geval van suïcidegevaar bij een ernstige depressie. In die omstandigheid is snelle symptoomafname nodig en dat kan met ECT vaak sneller worden bereikt dan met therapie en medicatie. Ook in de forensische psychiatrie komen patiënten met depressie voor, die vanuit die stemmingsstoornis agressief naar zichzelf of anderen kunnen zijn.

Filmklassieker of wetenschappelijk onderzoek*
Het beeld dat velen is bijgebleven door de klassieker ‘One Flew Over the Cuckoo’s Nest’, is vanuit destijds bezien niet eens zo onrealistisch: ECT werd als straafmaatregel tegen ongewenst gedrag ingezet in de inrichtingen. Ook gebeurde dat niet zelden zonder verdoving of spierverslapping. Van die onmenselijke indicatiestelling en uitvoering van ECT is in Nederland al decennia geen sprake meer. Naast alle verschillen met de film, is ook bewezen dat ECT net zo effectief is als medicatie, psychotherapie of behandelingen van lichamelijke aandoeningen, ofwel in 50% van de behandeling zou deze aanslaan. Echter, in de praktijk van ECT-toepassing in de klinisch-intensieve KIB en LIZ en forensische psychiatrie (TBS), zien we dat de effectiviteit waarschijnlijk hoger ligt. De psychische gezondheid neemt in redelijke en soms indrukwekkende mate toe, en disfunctioneel gevaarlijk gedrag en bijkomende vrijheidsinperkingen zoals insluiting nemen af. Hoe zieker hoe beter dus, als het gaat om de kans dat ECT aanslaat. De documentaire Shocktherapie Bij Schizofrenie laat je zien wat het effect kan zijn op het leven van iemand met bijna geen perspectief op vrijheid en een leven in onze maatschappij.

Oma en de piano
Naast de verhalen uit de documentaire, zie je ook andere hartverscheurende, ontroerende en moedige overwinningen. Zoals de beperkte jongen die na veel drugs en psychoses, na het ombrengen van oma omdat zij pillen in zijn thee deed, het vechten met iedereen en anderhalf jaar isoleercel, nu met veel gevoel piano speelt. Zijn motoriek hapert. Hij doet vreselijk zijn best om de klanken precies af te stemmen. Vragend kijkt hij naar zijn therapeut, zijn blik onzeker en zacht. ‘Het is goed’, knikt deze. En met een grote lach, barst de ontspanning door. Een moment zoals er in zijn leven echt niet veel geweest zijn.

Niets van wat ik zie, doet af aan het lijden dat de patiënten hebben veroorzaakt bij anderen en zichzelf. Toch wil ik dat meer mensen wat tijd met onze paradijsvogels kunnen doorbrengen op het bankje onder de bloeiende prunus in de gesloten binnentuin. Ik denk dat er behalve angst en woede dan ook een ruimte zou zijn voor liefde en respect.

Nieuwsgierig wat het werk met deze doelgroep bij Inforsa nog meer inhoudt? Neem contact op om een gesprek met een behandelaar in te plannen, een keer mee te lopen of een kopje thee of koffie te drinken op het bankje in de gesloten binnentuin.

* Op basis van input van Valentijn Holländer (Manager Behandelzaken ECT en Psychiater)