Hulpverlenen is een vak!

13-06-2018


Begin vorige week uitten in de NRC een aantal deelnemers van het televisieprogramma ‘Vier Handen op één Buik’ forse kritiek op het programma (1). Ze voelden zich door het programma onder druk gezet verregaande contracten te tekenen, waarbij tussentijds stoppen financieel gezien geen optie werd. Volgens NRC zijn deelnemers achteraf vaak slechter af.

Voor wie het programma niet kent: kwetsbare aanstaande tienermoeders worden door een Bekende Nederlander ‘geholpen’ om de zwangerschapsperiode door te komen en zich voor te bereiden op het aanstaande moederschap.

De BNN-VARA-redactie kwam na de kritiek met de reactie dat ze het beste met deelnemers voor had en hen echt wilde helpen. Dat BNN-VARA het idee heeft patiënten te ‘helpen’ door er een ‘Bekende Nederlander’, zonder hulpverlenersopleiding, naartoe te sturen is schofferend voor hulpverleners die dag-in-dag-uit met deze kwetsbare doelgroep werken. Dat hulpverlenen een vak is, blijkt wel uit de pijnlijk bizarre situaties die zich in het programma voordoen. Wie op YouTube deze uitzending van ‘hulpverlener’ Fajah Lourens bij patiënte Romana bekijkt en doorspoelt naar minuut 32.00, ziet een naar de patiënt schreeuwende ‘hulpverlener’ Fajah Lourens. Zonder dat iemand ingrijpt.

Of ‘hulpverlener’ Ellemieke Vermolen die door een vreemde interventie veel emotie bij haar patiënte oproept, maar daar zelf totaal geen raad mee weet (vanaf minuut 22.00).

Zelf gebruik ik fragmenten uit dit televisieprogramma aan de opleiding voor gz-psychologen om te laten zien wat hulpverlening vooral niet is.

Helpen Veranderen
Er is veel onderzoek gedaan naar de vraag hoe mensen te helpen bij gedragsverandering. Miller & Rollnick (2012) hebben een aantal van deze uitkomsten prachtig gebundeld in hun boek Motivational Interviewing (2). Zij beschrijven de ‘spirit’ van Motivational Interviewing als een van de belangrijkste factoren voor succes. De ‘spirit’ betreft de houding van de therapeut. Een adequate therapeutische houding bestaat uit vier factoren, te weten Partnerschap, Acceptatie, Compassie en Ontlokken. Partnerschap gaat erover dat hulpverlening een actief samenwerkingsproces is, waarbij de patiënt expert is van zichzelf. Dit vraagt om een diep respect naar de ander.
Acceptatie betreft een diepgaande acceptatie van wat een patiënt inbrengt. Begrippen zoals empathie, het erkennen van autonomie en het geven van bevestiging zijn daarbij sleutelbegrippen. Compassie houdt in dat de hulpverlener zich actief inzet voor het welzijn van een ander en de behoeften van een ander voorop stelt.
Tot slot gaat het laatste principe van Ontlokken uit van het feit dat patiënten veel van wat ze nodig hebben al in zich hebben. En dat het de taak van de hulpverlener is om dat naar boven te halen, oftewel te ontlokken. Expliciet wordt in het boek gewaarschuwd voor wat de Verbeterreflex wordt genoemd. Oftewel: de automatische neiging om als hulpverlener in te grijpen en de ander op de ‘goede’ weg te zetten. De verbeterreflex gaat uit van een houding bij de hulpverlener van “ik weet wat je nodig hebt en dat zal ik je geven”. Doorgaans levert deze verbeterreflex in therapie weinig vooruitgang op.

Medelijden
Wie met deze kennis naar dit televisieprogramma kijkt, krijgt in veel gevallen medelijden met de deelnemers die zijn overgeleverd aan de soms ronduit schadelijke ‘hulpverlening’ van amateuristische Bekende Nederlanders. De ene belerende opmerking volgt op de ander. Voor wie de verbeterreflex met eigen ogen wil aanschouwen, raad ik aan bovengenoemde fragmenten te bekijken. Wie zich vervolgens beseft dat dit programma met belastinggeld wordt gefinancierd en zich beseft dat dit geld ook aan het terugdringen van wachtlijsten in de GGZ had kunnen worden besteed, rest niets anders dan boos te worden.

Met name de verklaring van de BNN-VARA-redactie dat ze deelnemers met dit programma denken te helpen, baart me zorgen. Het is wachten op het moment dat Bekende Nederlanders bij BNN-VARA een open-hart-operatie bij patiënten uit gaan voeren. En de redactie na een overleden patiënt achteraf verklaart dat ze echt de intentie hadden de patiënt te helpen. Zoals gezegd: Hulpverlenen is een vak!

BNN-VARA zou er goed aan doen om er openlijk voor uit te komen dat dit programma er is om te entertainen en dat het met hulpverlenen weinig van doen heeft.

  1. Nieber, L. (2018). Zó ‘helpt’ de televisie kwetsbare tieners. NRC, 1 juni 2018: https://www.nrc.nl/nieuws/2018/06/01/zo-helpt-de-televisie-kwetsbare-tieners-a1605154
  2. Miller, W.R. & Rollnick, S. (2012). Motivational Interviewing, helping people change, 3rd edition. The Guilford Press.

Gerben Beldman is Klinisch Psycholoog, Supervisor VGCT en Hoofddocent Angst & Stemming aan de GZ-opleiding in Nijmegen. Hij geeft behandelingen en heeft een eigen opleidingsbureau: Beldman Opleidingen (www.beldmanopleidingen.nl). Vanuit Beldman Opleidingen geeft hij cursussen in de Cognitieve Gedragstherapie.