APA in crisis – op zoek naar een moreel kompas

19-10-2015


Huib van Dis en Marieke Fonk

 “Zijn APA-psychologen na 9 september 2001 betrokken geweest bij ontwikkeling van geavanceerde ondervragingstechnieken en marteling van gevangenen in Guantanomo Bay en Abu Ghraib?” Deze vraag houdt een deel van de Amerikaanse psychologengemeenschap al jaren bezig.

Het bestuur van de APA heeft betrokkenheid van haar leden bij de ondervragingen steeds ontkend. Op 2 juli 2015 verscheen echter het Hoffmann-rapport, dat tot heel andere conclusies kwam:

  • Sinds 2004 zijn door de Presidential taskforce PENS (Psychological Ethics and National Security) de ethische normen op onduidelijke wijze opgerekt met name in verband met de betrokkenheid van militair psychologen bij “enhanced interrogation”. Dit omvat o.a. gebruikmaking van slaapdeprivatie, waterboarding en andere aversieve psychologische interventies. Dit proces van ethische mitigatie werd vormgegeven in nauwe samenwerking van de APA met het Ministerie van Defensie, en leidde tot aanpassing van het ethisch raamwerk van de APA. De nieuwe ethische normen werden in zeer hoog tempo zonder veel discussie als besluit doorgedrukt in de Council (ledenraad) van de APA. De “do no harm” clausule voor patiënten/cliënten werd getransformeerd in een code die primair gericht was op “do no harm to psychologists” aldus Ken Pope, die jarenlang voorzitter is geweest van de Ethische Cie van de APA.
  • Psychologen die kritiek hadden op dit proces zijn binnen de APA weggezet als een groep oppositionele querulanten en klokkenluiders. Zo werd een van de woordvoerders van de Coalition for an Ethical Psychology, Jean Maria Arrigo door de directeur van de APA’s Ethical Office, Steve Behnke en de leiding van de APA beschreven als een instabiele gestoorde vrouw.

Voorgeschiedenis

Het Hoffmanrapport kwam niet uit de lucht vallen. 2011  verscheen al   “Doctors of the Dark Site”, een documentaire over de betrokkenheid van psychologen en medici bij de foltering van gevangen in Guantanomo Bay. Een van ons zag deze documentaire voor het eerst samen met een Nederlandse collega, Henk Geertsema voorzitter van de Bestuurscommissie Ethische Zaken (BEZ) van het NIP, ‘s ochtend zeer vroeg in een achteraf zaaltje van het ICP-congres in  2012 in Kaapstad. De voorstelling werd nauwelijks bezocht door Amerikaanse psychologen. Protest leidde echter tot een tweede voorstelling in een grotere zaal op een comfortabeler tijdstip, in aanwezigheid van de directeur Ethische zaken van de APA Steve Behnke met een ogenschijnlijk acceptabel verhaal.

Een doorbraak ontstond echter pas in november 2014 met het verschijnen van het boek “Pay any Price” van de onderzoeksjournalist James Risen van de New York Times. Het boek handelt over het opkomen van een “homeland­security-industrial complex” in analogie met het “military-industrial complex”. Melding werd gemaakt van de betrokkenheid van psychologen bij de martelingen en van een bijzondere actieve en duikende rol van de APA. Dit boek vormde voor de APA aanleiding tot een onafhankelijk onderzoek door fraudebestrijder en oud-officier van justitie David Hoffmann.

Crisis

Sinds het verschijnen van het Hoffman rapport op 2 juli 2015 is er crisis in de APA. Verslagenheid en verontwaardiging sloegen toe. Na het verschijnen van het rapport zijn verschillende APA officials uit de organisatie verwijderd, onder wie Steve Behnke en de algemeen directeur (CEO) van de APA, Norman Anderson. Anderen werden elders van hun prestigieuze posities verwijderd.

De APA lijkt het morele kompas kwijt te zijn. Van 6 tot 9 augustus 2015 was de jaarlijkse conventie van de APA in Toronto. Het eerste stof is neergedaald.  Schaamte heeft toegeslagen. De schade is enigszins geïnventariseerd. Schade niet alleen voor de APA, maar wellicht ook voor de psychologie wereldwijd?

De ledenraad van de APA heeft 7 augustus met 156 tegen 1 stemmen een motie aangenomen dat psychologen niet betrokken horen te zijn bij martelingen. Een open deur, maar mogelijk een eerste stap tot moreel herstel. Op 8 augustus is Jean Maria Arrigo gerehabiliteerd en door de Council of Representatives van de APA geëerd als rolmodel voor de beroepsuitoefening van de psychologie.

Sindsdien is er sprake van oorverdovende stilte rondom de APA. Men is op zoek naar een nieuwe CEO voor de APA.

Mogelijk kan een professionele eed voor psychologische professionals met een duidelijke “do no harm” clausule, in analogie met de eed van Hippocrates, bijdragen aan herstel van morele koers van de APA. Wellicht is dit aanleiding om ons in Nederland ook te bezinnen op de ethische grondslagen van de psychologie?

Huib van Dis is gastdocent aan de Universiteit van Amsterdam en lid van het bestuur van de NVGzP. Marieke Fonk is als klinisch psycholoog verbonden aan het Diakonessenhuis in Utrecht en was onder andere lid van de Bestuurscommissie Ethische Zaken van het NIP.

One thought on “APA in crisis – op zoek naar een moreel kompas

Comments zijn gesloten